साखरेची किंमत: इथेनॉलचा प्रश्न की विस्कळीत किंमत-साखळी? एकाच महिन्यात दर किलोमागे १७ रुपयांनी वाढले; कारखान्यात दर उतरले तरी किरकोळ बाजारात महागाई का?
विशेष विश्लेषण | पोलीसनामा ऑनलाइन (गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर) – साखरेचा चमचा चहात सहज विरघळतो, मात्र तिच्या वाढत्या किमतीची झळ थेट सर्वसामान्यांच्या कौटुंबिक अर्थसंकल्पाला बसत आहे. २० जुलै २०२६ रोजी किरकोळ बाजारात साखरेचा सरासरी दर ४८.१८ रुपये प्रतिकिलो होता. २० ऑगस्टला तो ५५.७० रुपयांवर गेला आणि २६ ऑगस्टला हाच अखिल भारतीय सरासरी किरकोळ दर ६५.०५ रुपये प्रतिकिलो या उच्चांकावर पोहोचला आहे. विशेष म्हणजे कारखाना पातळीवर साखरेचे दर नरमलेले असताना किरकोळ बाजारात मात्र ग्राहकांवर हा भार का टाकला जात आहे? हा प्रश्न केवळ साखरेचा नसून शेतकरी, उद्योग आणि ग्राहक या तिन्हींच्या हिताशी जोडलेला आहे.
१. उत्पादन, अंदाज आणि इथेनॉलचे गणित:
उत्पादनातील घट: २०२५-२६ हंगामासाठी सरकारी अंदाज सुरुवातीला ३४३ लाख मेट्रिक टन होता, तो सुधारून ३०६ लाख मेट्रिक टनांवर आणला गेला. उद्योगाच्या अंदाजानुसार उत्पादन ३०९ लाख मेट्रिक टन राहील.
इथेनॉलसाठी वापर: यातील सुमारे ३० लाख मेट्रिक टन साखर इथेनॉलनिर्मितीकडे वळवल्यास निव्वळ उपलब्धता २७९ लाख मेट्रिक टन राहू शकते.
इथेनॉलवरच खापर फोडणे चुकीचे: इथेनॉलसाठी वळवल्या जाणाऱ्या साखरेचा वाटा २०२२-२३ मधील १२% वरून २०२५-२६ मध्ये ९% वर आला आहे. सध्या धान्यांचा (विशेषतः मका) वापर वाढला आहे. इथेनॉलमुळे साखर कारखान्यांना आर्थिक स्थैर्य मिळून शेतकऱ्यांची एफआरपी (FRP) देणी वेळेत मिळतात.
२. हवामान, उतारा आणि सणासुदीची मागणी:
उसाचे वजन विरुद्ध साखरेचा उतारा: अतिवृष्टी आणि रोगांचा प्रादुर्भाव यामुळे उसाचे वजन असले तरी साखरेचा उतारा (Recovery) घटला आहे. त्यामुळे “ऊस कमी म्हणून साखर महाग” हे सरळ समीकरण लावून चालणार नाही.
सणासुदीतील मागणी व घबराटीची खरेदी: गणेशोत्सव ते दिवाळीदरम्यान मिठाई, फराळ व पेये उद्योगांची मागणी वाढते. भविष्यात दर वाढण्याच्या भीतीने होणाऱ्या घबराटीच्या खरेदीमुळे (Panic Buying) तेजीला खतपाणी मिळते.
३. जागतिक बाजार व मधली किंमत-साखळी (Supply Chain):
जागतिक तूट: २०२६-२७ साठी जागतिक बाजारात ३३ लाख मेट्रिक टन साखरेची तूट अपेक्षित आहे. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय दर वाढले असले तरी त्याचा संपूर्ण भार भारतीय ग्राहकांवर टाकणे अयोग्य आहे.
किंमत-साखळीची चौकशी गरजेची: कारखान्यांमधून साखर स्वस्त बाहेर पडत असताना किरकोळ बाजारात ती ६५ रुपयांवर का जाते? उत्पादकापासून ग्राहकांपर्यंतच्या या साखळीत कोण नफेखोरी करत आहे, याची स्वतंत्र चौकशी होण्याची गरज आहे.
उपाययोजना आणि मार्ग:
१. पारदर्शक साठा माहिती: साठेबाजी रोखण्यासाठी मोठे व्यापारी आणि कारखान्यांच्या साठ्याची नियमित पडताळणी व्हावी.
२. पर्यायी कच्चा माल: मका व तांदळापासून इथेनॉलनिर्मितीला अधिक प्रोत्साहन देऊन उसावरील ताण कमी करावा.
३. नवे गाळप हंगाम: १५ ऑक्टोबरपासून सुरू होणाऱ्या नव्या गाळप हंगामामुळे बाजारात पुरवठा वाढून दरावर नियंत्रण येण्याची शक्यता आहे.
केवळ इथेनॉल बंद करून किंवा आयातीवर अवलंबून राहून हा प्रश्न सुटणार नाही. शेतकऱ्याच्या घामाला योग्य भाव, साखर उद्योगाला स्थैर्य आणि ग्राहकाला न्याय्य दर देणारा समतोल साधला, तरच साखरेच्या बाजारात खरा गोडवा राहील.
